Dwalen bij dementie: zo bereid je je voor, en dit doe je bij vermissing

Dwalen bij dementie overkomt veel families. Je moeder loopt 's avonds de deur uit, of je vader komt niet terug van het rondje dat hij al twintig jaar loopt. Dat is schrikken, maar je staat niet machteloos. Een herkenbare voordeur, buren die het weten, een telefoonnummer dat je naaste altijd bij zich draagt en een recente foto in je eigen telefoon maken verdwalen minder waarschijnlijk en zoeken een stuk sneller.

Is je naaste toch vermist? Wacht dan niet af. Bel de politie (112 bij direct gevaar, anders 0900-8844) en schakel zo nodig vrijwilligers met speurhonden in. Hieronder lees je wat dwalen veroorzaakt, wat je vooraf kunt regelen en welke stappen je zet als iemand niet thuiskomt.

Hoe ontstaat dwalen bij dementie?

Volgens Dementie.nl van Alzheimer Nederland gaat het om twee dingen die vaak door elkaar lopen. Het eerste is onrust: het gevoel dat je iets moet doen of regelen, zonder te weten wat. Lopen werkt dan kalmerend. Iemand doet het dus niet expres.

Het tweede is de weg kwijtraken. Wie dementie heeft, weet soms niet meer waar hij heen ging én niet meer hoe hij terug moet. Een bekende route lukt vaak nog lang, maar een omleiding, een parkeergarage of een winkelcentrum kan al genoeg zijn om te verdwalen.

Zegt je naaste "ik wil naar huis" terwijl hij thuis is? Dan bedoelt hij soms het ouderlijk huis van vroeger. Goed om te weten, want dat is ook een plek waar je later misschien moet zoeken.

Hoe voorkom je verdwalen bij dementie?

Buiten zijn is goed, ook met dementie. Het doel is dus niet om iemand binnen te houden, maar om het buiten veiliger te maken. Dit zijn tips die Alzheimer Nederland zelf geeft:

• Maak het huis herkenbaar. Snoei de heg laag, hang iets opvallends aan de voordeur of geef de deur een eigen kleur.
• Oefen vaste routes. Loop een route naar een fijne plek vaak, steeds op dezelfde manier, met duidelijke herkenningspunten onderweg.
• Vertel het in de buurt. Buren en winkeliers bij wie je naaste vaak komt, kunnen een oogje in het zeil houden als ze weten wat er speelt.
• Licht de wijkagent in. Vraag of die de gegevens in het politiesysteem noteert, het liefst met de contactgegevens van de mantelzorger.
• Zorg voor genoeg beweging en bezigheid overdag. Wie overdag actief is, slaapt 's nachts vaak beter. Een lampje in gang en toilet voorkomt nachtelijk zoeken en struikelen.

Woont je naaste nog thuis en wil je ook de rest van het huis veiliger maken? In langer zelfstandig thuis wonen lees je meer over vallen voorkomen, alarmering en de rol van buren.

Wat regel je vooraf, voor het geval dat?

Deze voorbereiding is zo gedaan en scheelt veel als het ooit misgaat:

1. Maak een recente foto. Zorg dat kapsel en bril kloppen; maak een nieuwe na een bezoek aan de kapper of een nieuwe bril.
2. Zet belangrijke nummers in je telefoon. Denk aan de buren, de casemanager en het alarmnummer van Dwaal-Alert (085 3696 247, dag en nacht bereikbaar).
3. Schrijf de vaste plekken op. Waar wandelt je naaste graag, waar werkte hij vroeger, waar stond het ouderlijk huis?
4. Geef je naaste een telefoonnummer mee. Een kaartje in de jaszak met naam en het nummer van een familielid is een tip van Alzheimer Nederland. Heeft je naaste een telefoon, zet dan jouw nummer op het vergrendelscherm.

Dat laatste punt verdient wat extra aandacht, want een kaartje heeft beperkingen.

Een kaartje, een broche of een armband: wat werkt het best?

Een kaartje zit in de jas van gisteren, of wordt niet gevonden omdat niemand in een jaszak gaat zoeken. En wie de weg kwijt is, kan vaak niet uitleggen dat er een kaartje is. Wat helpt, is iets wat zichtbaar is en aan je naaste vastzit.

Daarvoor is de ICESCAN-broche bedoeld. Hij zit op een vest, jas of tas en draagt de woorden HELP en SCAN ME. Wie je naaste aanspreekt, houdt een telefoon tegen de broche (NFC) of scant de QR-code met de camera. In de browser verschijnt dan de noodpagina die jij hebt ingevuld, met knoppen om jou of een andere contactpersoon met één tik te bellen. Een app is nergens voor nodig, wel internet op de telefoon van wie scant (zie werkt het zonder app).

Wat zet je erop? Bijvoorbeeld:

• de voornaam, zodat iemand je naaste rustig kan aanspreken;
• dat hij of zij dementie heeft en hoe je het beste kunt helpen ("praat rustig, hij wil vaak naar zijn ouderlijk huis");
• tot vijf contactpersonen, zoals de mantelzorger, een buurvrouw en een broer;
• medicijnen of aandoeningen die een hulpverlener moet weten.

Medische gegevens kun je afschermen met een wachtwoord; de rest is zichtbaar voor iedereen die scant (zie wie je gegevens kan zien). Twijfel je wat je openbaar zet? Lees dan welke noodgegevens je invult en hoe het zit met de privacy van medische gegevens. Verandert er iets, dan pas je het zelf aan, zonder dat er een nieuwe broche nodig is.

Wees ook eerlijk over wat het niet is. Een broche met noodgegevens is geen gps-tracker: je ziet niet waar je naaste is en je krijgt geen melding als iemand scant. Het helpt degene die je naaste vindt om jou snel te bereiken. Een gps-tracker en een zichtbaar telefoonnummer vullen elkaar daarom goed aan. Haalt je naaste sieraden af, kies dan een plek die hij niet als sieraad ziet, of combineer de broche met een armband van 16 cm of een sleutelhanger.

Wat doe je als iemand met dementie vermist is?

Blijft je naaste langer weg dan verwacht en gedraagt hij zich anders dan anders? Dan zet je deze stappen:

1. Zoek kort op de logische plekken. De vaste route, plekken waar hij graag komt, en ook vlak bij huis.
2. Bel de politie. Volgens de politie bel je 112 als er direct actie nodig is, en anders 0900-8844. Zeg er meteen bij dat het om iemand met dementie gaat. Je mag een vermissing van iemand met dementie altijd melden; dat is nooit te vroeg.
3. Geef een goede beschrijving. Een recente foto, de kleding van vandaag, de vaste plekken en wat je al hebt gedaan.
4. Bel Dwaal-Alert. Deze vrijwilligers zoeken met speurhonden, dag en nacht, en het kost niets. Omdat een team er soms pas na een à twee uur is, bel je liever te vroeg dan te laat. Vertel de politie dat je dit hebt gedaan (meer over Dwaal-Alert).
5. Sluit de slaapkamer af. Zo blijft het geurspoor voor de honden zuiver.
6. Verdeel de taken. Laat iemand thuisblijven voor het geval je naaste terugkomt, en spreek af dat iedereen die meezoekt zich bij één contactpersoon meldt.
7. Meld het in de buurtapp en bij familie. Wees voorzichtig met openbare berichten op sociale media; die zijn nauwelijks terug te halen.
8. Laat het weten als hij terecht is. Aan de politie, de zoekers en iedereen die je hebt ingelicht.

Komt je naaste thuis, stel hem dan gerust. Boosheid of verwijten maken iemand met dementie alleen maar onrustiger, hoe begrijpelijk je eigen schrik ook is.

Ook buiten de deur actief blijven

Dwalen is één kant van het verhaal. Veel ouderen, ook met beginnende dementie, fietsen, wandelen en reizen nog volop. Tips daarvoor staan in senioren veilig onderweg. En hoe een omstander een NFC-tag scant als die niet meteen reageert, lees je in NFC-tag scannen.

Veelgestelde vragen

Mag een verpleeghuis de deur op slot doen voor iemand met dementie?

In principe niet. Volgens de Wet zorg en dwang (sinds 2020) mag iemand met dementie in een zorginstelling naar buiten wanneer hij wil, zonder toestemming te vragen. Alleen als dat echt ernstig nadeel oplevert, mag de instelling de deur dicht houden. Dat maakt een zichtbaar telefoonnummer op kleding of tas extra waardevol voor bewoners die zelf een rondje lopen.

Is een gps-tracker beter dan een broche met noodgegevens?

Ze doen iets anders. Een gps-tracker laat jou zien waar je naaste is, maar moet regelmatig worden opgeladen. Een broche met noodgegevens heeft geen batterij en helpt de voorbijganger die je naaste aantreft om jou direct te bellen. Met allebei wordt zowel zoeken als gevonden worden makkelijker.

Hoe krijg ik iemand met dementie zover dat hij de broche draagt?

Maak er geen medisch hulpmiddel van. Zet de broche op een vest of jas die je naaste graag draagt, of op de tas die altijd mee gaat. Leg kort uit dat het fijn is als mensen jou kunnen bellen als hij hulp nodig heeft. Lukt dat niet, dan kan een sleutelhanger aan de huissleutels een goed alternatief zijn.

Wie vult de gegevens in als mijn naaste dat zelf niet meer kan?

Dat kan de mantelzorger doen. Je activeert de broche met een e-mailadres en een inlogcode die per mail komt, en vult daarna de gegevens in. Bespreek wat erop komt zo veel mogelijk samen met je naaste, en houd het profiel bij als er iets verandert in medicijnen, adres of contactpersonen.